Neron: cesarz, pożar i legenda, która go przeżyła

Wszyscy znają ten obraz: Neron gra na lirze, patrząc, jak płonie Rzym. Problem w tym, że najstarsze i najpoważniejsze źródło - Tacyt - podaje to jako plotkę, nie jako fakt. Historia Nerona to lekcja ostrożności: prawie wszystko, co o nim wiemy, spisali ludzie piszący pół wieku po jego śmierci i otwarcie mu niechętni. Spróbujmy więc oddzielić to, co pewne, od tego, co dopisała wroga tradycja.

Chłopiec, którego matka zrobiła cesarzem

Neron urodził się w 37 roku n.e. jako Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus. Jego matką była Agryppina Młodsza - siostra Kaliguli, kobieta o żelaznej determinacji. Gdy w 49 roku poślubiła cesarza Klaudiusza, swojego stryja, zaczęła torować synowi drogę do tronu: rok później doprowadziła do adopcji Nerona przez cesarza, stawiając go przed rodzonym synem Klaudiusza, Brytanikiem.

W 54 roku Klaudiusz zmarł. Niemal wszyscy antyczni autorzy twierdzą, że został otruty na polecenie Agryppiny - choć szczegóły (grzyby? trucizna podana przez kosztowacza?) są niepewne. Szesnastoletni Neron został ogłoszony cesarzem jeszcze tego samego dnia. Dwa lata później podczas uczty zmarł nagle Brytanik; podejrzenie znów padło na nowego władcę.

Dobre pięć lat

Początek rządów uchodził za wzorowy. Młodym cesarzem kierowali dwaj doświadczeni ludzie: filozof Seneka, jego dawny wychowawca, i Afraniusz Burrus, dowódca pretorianów. Ten okres późniejsza tradycja nazwała quinquennium Neronis - „pięcioleciem Nerona", czasem, gdy państwo było rządzone rozsądnie. Dopiero śmierć Burrusa w 62 roku i odejście Seneki zamknęły tę fazę.

Z tego czasu pochodzi też sprawa żon Nerona. W 62 roku cesarz oddalił i skazał na śmierć pierwszą żonę, Oktawię, córkę Klaudiusza, by poślubić Poppeę Sabinę. Trzy lata później Poppea nie żyła; Tacyt przekazuje, że Neron kopnął ciężarną żonę w napadzie gniewu - ale sam odrzuca krążącą wersję o otruciu jako złośliwą plotkę, argumentując, że cesarz pragnął potomstwa. To dobry przykład, jak ostrożny bywał nawet najlepszy z naszych świadków.

Matkobójstwo

Wcześniej jednak doszło do zbrodni, która naznaczyła Nerona na zawsze. W 59 roku kazał zabić własną matkę. Według Tacyta plan był makabrycznie pomysłowy: Agryppina miała zginąć na specjalnie zbudowanym okręcie, który rozpadał się na morzu. Statek faktycznie się rozleciał, ale cesarzowa dopłynęła do brzegu. Wtedy Neron posłał po nią żołnierzy pod wodzą wyzwoleńca Anicetusa. Nie wszystkie szczegóły da się zweryfikować - to relacja wroga - ale sam fakt matkobójstwa przyjmują wszystkie źródła.

Pożar

W nocy z 18 na 19 lipca 64 roku przy Circus Maximus wybuchł pożar, który strawił większość Rzymu. Z czternastu dzielnic miasta - jak pisze Tacyt - cztery ocalały, trzy zrównało z ziemią, a siedem poważnie ucierpiało. Czy podpalił je Neron? Tacyt uczciwie zapisuje, że autorzy podają obie wersje i że pewności nie ma. Co więcej, cesarz przebywał wtedy w Ancjum, a po powrocie organizował pomoc i otworzył dla pogorzelców swoje ogrody - co raczej przemawia na jego korzyść. Słynne „granie, gdy Rzym płonął" Tacyt podaje jako krążącą pogłoskę, że Neron śpiewał o zagładzie Troi. Dopiero Swetoniusz zmienił tę plotkę w pewnik.

Żeby uciszyć oskarżenia, Neron zrzucił winę na chrześcijan i okrutnie ich ukarał - to, według Tacyta, pierwsze prześladowanie tej wspólnoty przez państwo rzymskie. Tacyt pisze, że skazanych palono żywcem, by oświetlali noc, i rzucano psom na pożarcie, choć dosłowność tego opisu też bywa dziś dyskutowana. Co więcej, część współczesnych badaczy kwestionuje nawet samą historyczność tego prześladowania, wskazując na milczenie najwcześniejszych źródeł chrześcijańskich. Na części zgliszcz cesarz wzniósł swój ogromny pałac, Domus Aurea - „Złoty Dom".

Artysta na tronie

Neron naprawdę uważał się za artystę. Śpiewał, grał na kitarze, powoził rydwanem i - co gorszyło rzymską elitę - robił to publicznie, na scenie. Dla Rzymian występ przed widownią był zajęciem ludzi niskiego stanu, często niewolników; cesarz, który sam śpiewał w teatrze, świadomie łamał wszystko, co jego warstwa uważała za godne władcy. Podczas występów nie wolno było opuszczać budynku; Swetoniusz twierdzi, że niektórzy udawali omdlenie albo nawet śmierć, by ich wyniesiono. W latach 66-67 cesarz odbył podróż artystyczną po Grecji i zbierał wieńce zwycięzcy na igrzyskach - nawet wtedy, gdy wypadł z zaprzężonego w dziesięć koni rydwanu i nie ukończył biegu.

Upadek

W 65 roku wykryto szeroki spisek senatorów i oficerów na czele z Gajuszem Pizonem. Represje były krwawe: do samobójstwa zmuszono między innymi Senekę, a wkrótce potem poetę Lukana i pisarza Petroniusza. Wśród spiskowców była też wyzwolenica Epicharis, która mimo tortur nikogo nie wydała i sama odebrała sobie życie - kontrast z łamiącymi się pod presją senatorami. Trzy lata później, gdy zbuntowały się prowincje i wojsko poparło Galbę, senat uznał Nerona za wroga publicznego. 9 czerwca 68 roku, opuszczony przez wszystkich, cesarz odebrał sobie życie z pomocą wyzwoleńca - pierwszy władca Rzymu, który tak skończył. Jego ostatnie słowa, znane tylko od Swetoniusza, brzmiały podobno qualis artifex pereo - „jakiż artysta ze mną ginie". Jego śmierć zakończyła dynastię julijsko-klaudyjską i otworzyła rok czterech cesarzy.

Skąd to wiemy

Obraz Nerona-potwora pochodzi od trzech autorów, którzy pisali kilkadziesiąt lat po jego śmierci, pod dynastiami legitymizującymi się jako przeciwieństwo „tyrana". Szkielet faktów - daty, zabójstwa, pożar, spisek, samobójstwo - jest wiarygodny; motywacje, okrucieństwa i efektowne cytaty są obciążone propagandą. Dlatego w tym tekście zaznaczyłem wprost, co jest pewne, a co plotką: legendę o lirze, niepewność wokół przyczyny pożaru i sporną historyczność prześladowania chrześcijan. Dla równowagi warto pamiętać, że wśród ludu i na wschodzie Neron bywał popularny - po jego śmierci pojawiali się nawet fałszywi Neronowie.

Źródła starożytne: Tacyt, „Roczniki", ks. XIII-XVI (relacja urywa się na 66 roku - dalsza część zaginęła); Swetoniusz, „Neron" (z „Żywotów cezarów"); Kasjusz Dion, „Historia rzymska", ks. LXI-LXIII (zachowana głównie w późniejszych streszczeniach); uzupełniająco Pliniusz Starszy.

Opracowania współczesne: Edward Champlin, „Nero"; Miriam T. Griffin, „Nero: The End of a Dynasty"; Anthony A. Barrett, „Agrippina"; Brent D. Shaw, „The Myth of the Neronian Persecution" (teza dyskusyjna, kwestionująca prześladowanie z 64 roku).