Biblioteka

Dura lex, sed lex

„Twarde prawo, lecz prawo". Prawo należy stosować, nawet gdy jest surowe.

Nie dosłowny cytat antyczny; oddaje myśl z Digestów (Ulpian, D. 40.9.12.1).

Pacta sunt servanda

„Umów należy dotrzymywać". Zawarta umowa wiąże strony.

Fundament prawa zobowiązań i prawa międzynarodowego; w tej formie utrwalona przez kanonistów.

Nullum crimen sine lege

„Nie ma przestępstwa bez ustawy". Karać można tylko za czyn zabroniony przez ustawę w chwili popełnienia.

Łacińskie sformułowanie pochodzi od P. J. A. Feuerbacha (1801) - nie jest cytatem antycznym.

Nulla poena sine lege

„Nie ma kary bez ustawy". Kara musi mieć wyraźną podstawę ustawową.

Zasada bliźniacza, również autorstwa Feuerbacha (1801).

Lex retro non agit

„Ustawa nie działa wstecz". Nowego prawa nie stosuje się do zdarzeń sprzed jego wejścia w życie.

Maksyma nowożytna oparta na prawie rzymskim (por. C. 1.14.7).

In dubio pro reo

„W razie wątpliwości na korzyść oskarżonego". Nieusuwalnych wątpliwości nie rozstrzyga się na jego niekorzyść.

Rozwinięta na gruncie myśli rzymskiej (reskrypt Trajana u Ulpiana, D. 48.19.5).

Audiatur et altera pars

„Niech będzie wysłuchana i druga strona". Przed rozstrzygnięciem trzeba wysłuchać obu stron.

Myśl obecna u Seneki (Medea 199-200); sama formuła utrwalona później.

Ignorantia iuris nocet

„Nieznajomość prawa szkodzi". Nie można zasłaniać się nieznajomością obowiązującego prawa.

Oparte na prawie rzymskim (D. 22.6); wariant „ignorantia iuris non excusat".

Nemo iudex in causa sua

„Nikt nie może być sędzią we własnej sprawie". Nakaz bezstronności sędziego.

Maksyma średniowieczna oparta na prawie rzymskim (por. C. 3.5).

Res iudicata pro veritate accipitur

„Rzecz osądzona jest przyjmowana za prawdę". Prawomocny wyrok jest wiążący (powaga rzeczy osądzonej).

Ulpian, D. 50.17.207. Cytat antyczny.

Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat

„Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza".

Paulus, D. 22.3.2. Cytat antyczny.

Volenti non fit iniuria

„Chcącemu nie dzieje się krzywda". Zgoda uprawnionego wyłącza bezprawność.

Oparte na Ulpianie (D. 47.10.1.5); sama formuła późniejsza.

Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet

„Nikt nie może przenieść na drugiego więcej prawa, niż sam ma". Nabywca nie uzyska więcej niż zbywca.

Ulpian, D. 50.17.54. Cytat antyczny.

Prior tempore, potior iure

„Pierwszy w czasie, mocniejszy w prawie". Wcześniejsze prawo ma pierwszeństwo.

Konstytucja Karakalli, C. 8.17(18).3.

Vim vi repellere licet

„Siłę wolno odeprzeć siłą". Dopuszczalność obrony koniecznej.

Ulpian (za Kasjuszem), D. 43.16.1.27. Cytat antyczny.

Clara non sunt interpretanda

„Tego, co jasne, nie należy interpretować". Gdy tekst jest jednoznaczny, nie szuka się ukrytego znaczenia.

Maksyma wykładni; formuła późniejsza oparta na myśli Paulusa (D. 32.25.1).

Lex specialis derogat legi generali

„Ustawa szczególna uchyla ustawę ogólną". Przepis szczególny ma pierwszeństwo przed ogólnym.

Wywodzona z Papiniana (D. 50.17.80); sama formuła późniejsza.

Lex posterior derogat legi priori

„Ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą". Nowszy przepis wypiera starszy.

Oparta na prawie rzymskim (por. D. 1.4.4), sformułowana później.

Nemo tenetur se ipsum accusare

„Nikt nie jest zobowiązany oskarżać samego siebie". Prawo do milczenia.

Maksyma ius commune, nie dosłowny cytat antyczny.

Cuius est solum, eius est usque ad caelum et ad inferos

„Czyja jest ziemia, tego jest aż do nieba i do piekieł". Własność gruntu obejmuje przestrzeń nad i pod nim.

Maksyma glosatorów (przypisywana Akursjuszowi), nie cytat antyczny.

Da mihi factum, dabo tibi ius

„Daj mi fakt, a dam ci prawo". Strona przedstawia fakty, kwalifikacji dokonuje sąd.

Maksyma średniowieczna (glosatorzy).

Iura novit curia

„Sąd zna prawo". Sąd stosuje prawo z urzędu, strony nie muszą go dowodzić.

Maksyma ius commune.

Testis unus, testis nullus

„Jeden świadek, żaden świadek". W dawnym prawie zeznanie jednego świadka nie wystarczało.

Oparte na prawie rzymsko-kanonicznym (por. C. 4.20.9).

Mater semper certa est

„Matka jest zawsze pewna". Macierzyństwo jest faktem pewnym.

Paulus, D. 2.4.5. Cytat antyczny (dziś podważany przez medycynę rozrodu).

Pater is est, quem nuptiae demonstrant

„Ojcem jest ten, na kogo wskazuje małżeństwo". Domniemanie, że ojcem jest mąż matki.

Paulus, D. 2.4.5. Cytat antyczny, do dziś w prawie rodzinnym.

Summum ius, summa iniuria

„Najwyższe prawo - najwyższa krzywda". Skrajnie literalne stosowanie prawa bywa źródłem niesprawiedliwości.

Cyceron, De officiis 1.33 - przytacza jako znane już przysłowie.

Ius est ars boni et aequi

„Prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne". Prawo służy dobru i słuszności, nie samej formie.

Celsus cytowany przez Ulpiana, D. 1.1.1 pr. Cytat antyczny.

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi

„Sprawiedliwość to stała i trwała wola oddania każdemu jego prawa". Klasyczna definicja sprawiedliwości.

Ulpian, D. 1.1.10 pr.; Inst. 1.1 pr. Cytat antyczny.

Honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere

„Żyć uczciwie, nie szkodzić drugiemu, oddać każdemu, co jego". Trzy podstawowe nakazy prawa.

Ulpian, D. 1.1.10.1; Inst. 1.1.3. Cytat antyczny.

Ubi ius, ibi remedium

„Gdzie prawo, tam środek ochrony". Każdemu prawu odpowiada środek jego dochodzenia.

Maksyma ius commune i common law, nie cytat antyczny.

Ne bis in idem

„Nie dwa razy w tej samej (sprawie)". Zakaz ponownego sądzenia i karania za ten sam czyn.

Oparte na prawie rzymskim (por. D. 48.2.7.2); formuła późniejsza.

Impossibilium nulla obligatio est

„Nie ma zobowiązania do rzeczy niemożliwych". Nie można zobowiązać się do świadczenia niemożliwego.

Celsus, D. 50.17.185. Cytat antyczny.

Superficies solo cedit

„To, co na powierzchni, przypada gruntowi". Budynek i nasadzenia dzielą własność gruntu.

Zasada prawa rzymskiego (Gaius; por. Inst. 2.1.29).

Accessorium sequitur principale

„Rzecz uboczna idzie za rzeczą główną". Los prawny przynależności zależy od rzeczy głównej.

Oparta na rzymskim prawie o przyłączeniu (accessio), sformułowana później.

Vigilantibus iura scripta sunt

„Prawa są pisane dla czujnych". Ochrony udziela się temu, kto dba o swoje interesy.

Oparte na Scewoli, D. 42.8.24; formuła późniejsza.

Nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur

„Dziecko poczęte uważa się za już narodzone, ilekroć chodzi o jego korzyści". Ochrona praw dziecka poczętego.

Oparte na Paulusie (D. 1.5.7) i Julianie (D. 1.5.26); zwięzła formuła późniejsza.

Cogitationis poenam nemo patitur

„Nikt nie ponosi kary za same myśli". Karze podlega czyn, nie zamiar sam w sobie.

Ulpian, D. 48.19.18. Cytat antyczny.

Non omne quod licet honestum est

„Nie wszystko, co dozwolone, jest godziwe". Legalność to nie to samo co moralność.

Paulus, D. 50.17.144. Cytat antyczny.

Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere

„Co od początku jest wadliwe, nie może z upływem czasu stać się ważne".

Paulus, D. 50.17.29. Cytat antyczny.

Qui iure suo utitur, neminem laedit

„Kto korzysta ze swego prawa, nikogo nie krzywdzi". Wykonywanie własnego prawa nie jest bezprawiem.

Oparte na Gaiusie (D. 50.17.55); formuła późniejsza.

Libertas inaestimabilis res est

„Wolność jest rzeczą bezcenną". Wolności nie da się wyrazić w pieniądzu.

Paulus, D. 50.17.106. Cytat antyczny.

Confessus pro iudicato est

„Kto się przyznał, jest jak osądzony". Przyznanie się wywołuje skutki zbliżone do wyroku.

Paulus, D. 42.2.1. Cytat antyczny.

Salus populi suprema lex esto

„Dobro ludu niech będzie najwyższym prawem". Nadrzędnym celem władzy jest dobro wspólne.

Cyceron, De legibus 3.3.8. Cytat antyczny.

Princeps legibus solutus est

„Władca jest zwolniony z ustaw". Cesarz nie jest związany pewnymi ustawami.

Ulpian, D. 1.3.31. Cytat antyczny.

Quod principi placuit, legis habet vigorem

„Co spodobało się władcy, ma moc ustawy". Wola cesarza jest źródłem prawa.

Ulpian, D. 1.4.1 pr. Cytat antyczny.

Divide et impera

„Dziel i rządź". Panuj, osłabiając i poróżniając przeciwników.

NIE jest udokumentowanym cytatem antycznym - maksyma nowożytna; atrybucja do starożytności niepewna.

Panem et circenses

„Chleba i igrzysk". Lud zadowala się dostatkiem i rozrywką, rezygnując z udziału w rządach.

Juwenalis, Satyry 10.81. Cytat antyczny.

Pecunia non olet

„Pieniądz nie śmierdzi". Dochód pozostaje dochodem niezależnie od niechlubnego źródła.

Anegdota o Wespazjanie i podatku od latryn (Swetoniusz, Vesp. 23); zwięzła formuła późniejsza.

Oderint, dum metuant

„Niech nienawidzą, byle się bali". Dewiza rządów opartych na strachu.

Cytat z tragedii Akcjusza; ulubione powiedzenie Kaliguli (Swetoniusz, Cal. 30).

Roma locuta, causa finita

„Rzym przemówił, sprawa skończona". Rozstrzygnięcie najwyższego autorytetu kończy spór.

Parafraza kazania św. Augustyna (Sermo 131); formuła późniejsza.

Primus inter pares

„Pierwszy wśród równych". Przywódca formalnie równy pozostałym (jak princeps w pryncypacie).

Określenie utrwalone później; atrybucja antyczna niepewna.

Vox populi, vox Dei

„Głos ludu - głos Boga". Powszechna opinia ma wagę niemal boskiego autorytetu.

Maksyma średniowieczna; najwcześniej u Alkuina (ok. 798 r.), który ją zwalczał. Nie antyczna.

Si vis pacem, para bellum

„Jeśli chcesz pokoju, gotuj się do wojny". Gotowość zbrojna odstrasza i chroni pokój.

Oparte na Wegecjuszu (Epitoma rei militaris 3); zwięzła formuła późniejsza.

Alea iacta est

„Kość została rzucona". Decyzja zapadła, odwrotu nie ma.

Słowa Cezara przy przekroczeniu Rubikonu (49 p.n.e.) wg Swetoniusza (Caesar 32); Plutarch podaje wersję grecką.

Veni, vidi, vici

„Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem". Błyskawiczne, łatwe zwycięstwo.

Cezar po bitwie pod Zelą (47 p.n.e.); Swetoniusz (Caesar 37), Plutarch.

Vae victis

„Biada zwyciężonym". Pokonany jest zdany na łaskę zwycięzcy.

Słowa wodza Gallów Brennusa po zdobyciu Rzymu (390 p.n.e.) wg Liwiusza (5.48). Cytat antyczny.

Hannibal ad portas

„Hannibal u bram". Śmiertelne niebezpieczeństwo tuż-tuż.

Zwrot u Cycerona (De finibus 4.22); Liwiusz ma wariant „Hannibal ante portas".

Dulce et decorum est pro patria mori

„Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę". Pochwała ofiary życia dla ojczyzny.

Horacy, Ody 3.2.13. Cytat antyczny (w XX w. użyty ironicznie przez W. Owena).

Inter arma silent leges

„Wśród oręża milczą prawa". W czasie wojny prawo ustępuje przed koniecznością.

Parafraza Cycerona (Pro Milone 4.11); skrócona formuła późniejsza.

Carthago delenda est

„Kartaginę należy zniszczyć". Uporczywe powtarzanie jednego żądania aż do skutku.

Refren Katona Starszego w senacie (tradycja u Plutarcha, Pliniusza); zwięzłe brzmienie jest późniejsze.

Carpe diem

„Zrywaj (chwytaj) dzień". Korzystaj z chwili, nie licz zanadto na przyszłość.

Horacy, Ody 1.11.8. Cytat antyczny.

Mens sana in corpore sano

„Zdrowy umysł w zdrowym ciele". Pełnia dobra to harmonia ducha i ciała.

Juwenalis, Satyry 10.356 - u źródła to życzenie: „orandum est ut sit...".

Errare humanum est

„Błądzić jest rzeczą ludzką". Pomyłki są naturalne dla człowieka.

Myśl u Cycerona (Filipiki 12.5) i Seneki; dodatek „...perseverare diabolicum" jest późniejszy.

Homo homini lupus

„Człowiek człowiekowi wilkiem". Ludzie bywają dla siebie bezwzględni.

Z Plauta (Asinaria 495); spopularyzowane przez Hobbesa.

Verba volant, scripta manent

„Słowa ulatują, pismo zostaje". Tylko zapis daje trwały dowód.

Przysłowie łacińskie; atrybucja do konkretnego autora niepewna.

Per aspera ad astra

„Przez trudy (ciernie) do gwiazd". Wielki cel osiąga się przez przeciwności.

Myśl u Seneki (Hercules furens 437) i Wergiliusza; dokładna formuła późniejsza.

Gutta cavat lapidem

„Kropla drąży kamień". Wytrwałość pokonuje przeszkody.

Owidiusz, Epistulae ex Ponto 4.10.5; rozszerzenie „non vi, sed saepe cadendo" jest późniejsze.

Festina lente

„Spiesz się powoli". Działaj energicznie, ale rozważnie.

Dewiza cesarza Augusta (Swetoniusz, Aug. 25).

Non vitae, sed scholae discimus

„Nie dla życia, lecz dla szkoły się uczymy". Krytyka nauki oderwanej od życia.

Seneka, Listy 106.12 - to zarzut, nie postulat (w obiegu krąży odwrócona wersja).

Nosce te ipsum

„Poznaj samego siebie". Samopoznanie podstawą mądrości.

Łaciński odpowiednik greckiej maksymy delfickiej; przytaczany m.in. przez Cycerona.

Vivere est cogitare

„Żyć to myśleć". Życie godne człowieka to życie myślące.

Cyceron, Tusculanae 5.38.111 (nie mylić z nowożytnym „cogito ergo sum").

Dum spiro, spero

„Póki oddycham, mam nadzieję". Nadzieja trwa aż do końca.

Oparte na myśli Cycerona i Seneki; w tej formie przysłowiowe.

Omnia vincit amor

„Miłość wszystko zwycięża". Uczucie przełamuje każdą przeszkodę.

Wergiliusz, Bukoliki 10.69. Cytat antyczny.

Homo sum, humani nihil a me alienum puto

„Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce". Solidarność z ludzkim losem.

Terencjusz, Heautontimorumenos 77. Cytat antyczny.

O tempora, o mores!

„O czasy, o obyczaje!". Ubolewanie nad upadkiem moralności.

Cyceron, In Catilinam 1.1. Cytat antyczny.

Historia est magistra vitae

„Historia jest nauczycielką życia". Z przeszłości czerpiemy naukę na przyszłość.

Cyceron, De oratore 2.36. Cytat antyczny.

Sapere aude

„Odważ się być mądrym". Miej odwagę posługiwać się własnym rozumem.

Horacy, Listy 1.2.40 (później hasło oświecenia u Kanta).

Nil desperandum

„Nie należy rozpaczać". Nigdy nie trać nadziei.

Horacy, Ody 1.7.27. Cytat antyczny.

Ira furor brevis est

„Gniew jest krótkim szaleństwem". W gniewie traci się rozum, trzeba nad nim panować.

Horacy, Listy 1.2.62. Cytat antyczny.

Fortes fortuna adiuvat

„Śmiałym szczęście sprzyja". Los sprzyja odważnym.

Terencjusz (Phormio 203); podobnie Wergiliusz („audentis fortuna iuvat").

In vino veritas

„W winie prawda". Pod wpływem wina ludzie mówią to, co myślą.

Myśl grecka; po łacinie u Pliniusza Starszego (Nat. hist. 14.141).

Bis dat qui cito dat

„Dwa razy daje, kto prędko daje". Pomoc udzielona szybko jest podwójnie cenna.

Oparte na Publiliuszu Syrusie.

Vivere est militare

„Żyć to walczyć". Życie jest nieustannym zmaganiem.

Seneka, Listy 96.5. Cytat antyczny.

Otium sine litteris mors est

„Wolny czas bez ksiąg to śmierć". Odpoczynek bez pracy umysłu jest jałowy.

Seneka, Listy 82.3. Cytat antyczny.

Docendo discimus

„Ucząc (innych), sami się uczymy". Nauczanie pogłębia własną wiedzę.

Oparte na Senece, Listy 7.8; zwięzła formuła późniejsza.

Cui bono?

„Na czyją korzyść?". Szukaj sprawcy wśród tych, którym czyn przyniósł korzyść.

Cyceron przypisuje ją L. Kasjuszowi (Pro Milone 12.32).

Manus manum lavat

„Ręka rękę myje". Wzajemne przysługi, usługa za usługę.

Przysłowie greckie (Epicharm); po łacinie u Seneki i Petroniusza.

Lupus in fabula

„Wilk w bajce". Ktoś zjawia się, gdy właśnie o nim mówimy („o wilku mowa").

Terencjusz (Adelphoe 537); Cyceron (Ad Atticum 13.33a). Cytat antyczny.

Memento mori

„Pamiętaj, że umrzesz". Świadomość śmierci nadaje życiu miarę i pokorę.

Myśl wiązana z rzymskim triumfem (por. Tertulian, Apologeticum 33); sama formuła jest późniejsza, chrześcijańska.

Tempus fugit

„Czas ucieka". Czas mija nieubłaganie, trzeba go cenić.

Z Wergiliusza (Georgiki 3.284: „fugit irreparabile tempus"); zwięzła forma późniejsza.

Ars longa, vita brevis

„Sztuka długa, życie krótkie". Opanowanie sztuki wymaga więcej czasu, niż daje życie.

Aforyzm Hipokratesa (grecki); po łacinie u Seneki (De brevitate vitae 1.1).

Pulvis et umbra sumus

„Prochem i cieniem jesteśmy". Kruchość i przemijalność człowieka.

Horacy, Ody 4.7.16. Cytat antyczny.

Fortuna caeca est

„Fortuna (los) jest ślepa". Szczęście i nieszczęście rozdziela się bez względu na zasługi.

Cyceron, Laelius de amicitia 15.54. Cytat antyczny.

Tempora mutantur, et nos mutamur in illis

„Czasy się zmieniają, a my zmieniamy się wraz z nimi". Zmienność świata i ludzi.

Maksyma nowożytna oparta na myśli Owidiusza; atrybucja niepewna - nie cytat antyczny.

Sic transit gloria mundi

„Tak przemija chwała świata". Sława i potęga są ulotne.

Formuła koronacji papieża (od XV w.); średniowieczna, nie antyczna.

Hodie mihi, cras tibi

„Dziś mnie, jutro tobie". Śmierć przyjdzie po każdego po kolei.

Inskrypcja nagrobna; maksyma średniowieczna, nie antyczna.

Mors certa, hora incerta

„Śmierć pewna, godzina niepewna". Wiemy, że umrzemy, nie wiemy kiedy.

Sentencja (często na zegarach słonecznych); średniowieczna / nowożytna.

Nemo ante mortem beatus

„Nikt (nie jest) szczęśliwy przed śmiercią". O całym życiu można sądzić dopiero po jego końcu.

Myśl Solona (Herodot 1.32); po łacinie u Owidiusza (Metamorfozy 3.136-137).

Acta est fabula

„Sztuka jest skończona". To już koniec (również: koniec życia).

Ostatnie słowa cesarza Augusta wg Swetoniusza (Aug. 99: „acta est fabula, plaudite").

Finis coronat opus

„Koniec wieńczy dzieło". O wartości rzeczy rozstrzyga jej zakończenie.

Przysłowie łacińskie; atrybucja niepewna (myśl pokrewna u Owidiusza, Heroidy 2.85).