Mury Serwiusza: Rzym republikański

Po klęsce i złupieniu miasta przez Galów Rzym opasuje się potężnym murem z kamiennych bloków. To Rzym republikański, surowy i wojowniczy, który z lokalnej potęgi staje się panem środkowej Italii.

Mur po klęsce

Galowie rozbili Rzymian nad rzeczką Allia i złupili miasto. Data tradycyjna, wedle rachuby Warrona, to 390 rok p.n.e.; Polibiusz, licząc po grecku, podaje 387/386 - stąd rozbieżność w źródłach. W odpowiedzi Rzym otoczył się murem, który mimo nazwy „mury Serwiusza" (od króla Serwiusza Tulliusza) pochodzi dopiero z IV wieku p.n.e., a nie z epoki królów. Zbudowano go m.in. z tufu Grotta Oscura, sprowadzanego z ziem zdobytego Wejów; miał około jedenastu kilometrów długości i obejmował obszar znacznie większy niż ówczesna zabudowa.

Obywatel z pługiem i mieczem

Fundamentem tego społeczeństwa jest obywatel-żołnierz: wolny Rzymianin, który uprawia własną ziemię i służy w legionie. Ceni się surowość, oszczędność i posłuszeństwo wobec ojca rodu - pater familias ma nad domem władzę niemal absolutną. Jadano prosto: zbożowa owsianka (puls), oliwa, warzywa, mięso od święta. Niewolnictwo jest już powszechne. Miasto wewnątrz murów to wciąż głównie drewno, suszona cegła i wąskie uliczki. W tym samym stuleciu Rzym pokonuje Samnitów i podporządkowuje sobie środkową Italię, a plebejusze wywalczają sobie dostęp do urzędów.

Pierwsze wielkie dzieła

Z końcem tej epoki pojawiają się dwa wynalazki, które zdefiniują rzymską potęgę: pierwszy akwedukt (Aqua Appia, 312 r. p.n.e.) i pierwsza wielka droga (Via Appia) - oba dzieło energicznego cenzora Appiusza Klaudiusza. Rzym zaczyna budować infrastrukturę imperium, zanim jeszcze stał się imperium.

Co jest pewne, a co nie

Słynne „gęsi kapitolińskie", które miały ostrzec obrońców, oraz okup i okrzyk vae victis („biada zwyciężonym") to barwne, lecz niepewne szczegóły tradycji. Przypisanie muru królowi Serwiuszowi Tulliuszowi to pomyłka - mur jest o dwa wieki młodszy. Daty roczne (378, 367 p.n.e.) opierają się na chronologii Liwiusza i bywają dyskutowane.

Skąd to wiemy: Liwiusz i Polibiusz (najazd Galów, chronologia), archeologia zachowanych odcinków muru, oraz opracowania topografii Rzymu i The Cambridge Ancient History.